نبرد برای برتری در فضا
پیش‌بینی: «طرح‌هایی از آینده جهانی» (بخش ۱ - ۹ فوریه ۲۰۲۶، بخش ۲ - ۱۳ فوریه ۲۰۲۶، پیوند).
س. دراگان:
در بخش پایانی اوت ۲۰۲۶، مرحله خطرناکی از یک نبرد بزرگ برای قدرت در مقیاس جهانی آغاز می‌شود که در آن نقش فضا به‌ویژه مهم و حیاتی است. این ممکن است با نبرد برای برتری در فضا مرتبط باشد.
پیش‌بینی: «ستارگان سخن می‌گویند. پیش‌بینی سال ۲۰۲۶ با سوتلانا دراگان» (مصاحبه با آندری مالاخوف مورخ ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶، پیوند).
س. دراگان:
...و اکنون، … ما وارد عصر فضا، عصر ارتباط با آن می‌شویم…
…شاید همه این‌ها فوراً روشن نباشد، اما نکته این است که نبرد برای این رهبری جهانی در سطح فضا در جریان است…
«قدرت در مقیاس جهانی» بدون برتری در فضا ناممکن است و نبرد بر سر آن میان «مراکز جهانی قدرت» در تابستان و پاییز ۲۰۲۶ شدت گرفت.
نبرد برای مزیت در اکتشافات فضایی به‌طور هم‌زمان در چندین جبهه گسترش یافت - و هم دولت‌ها و هم شرکت‌های خصوصی در آن دخیل‌اند.
رقابت بر سر ماه. این شاید داغ‌ترین موضوع باشد. ایالات متحده و چین همچنان رقیبان اصلی هستند. در پاییز ۲۰۲۶، ناسا برنامه‌های مأموریت آرتمیس ۴ را بازنگری کرد: این سازمان دیگر نخستین فرود بر ماه را برای اسپیس‌ایکس (استارشیپ) تضمین نمی‌کند - گزینه‌های دیگری مانند بلو مونِ شرکت بلو اوریجین نیز اکنون در دست بررسی‌اند. هدف همان است - فرستادن انسان به ماه در سال ۲۰۲۸. کشورهای دیگر - روسیه، هند، امارات متحده عربی و اسرائیل - نیز فعالانه وارد این رقابت می‌شوند: ایستگاه‌های قمری پرتاب می‌کنند و قطب جنوب ماه را، جایی که یخ آب وجود دارد، مطالعه می‌کنند.
مدار پایین زمین و سامانه‌های ماهواره‌ای. در اینجا رقابت بر سر کنترل صورت‌های فلکی ماهواره‌ای در جریان است. اسپیس‌ایکس، وان‌وب، آمازون (کویپر)، روسیه («ماراتون» در چارچوب سامانه «سفرا») و چین شمار ماهواره‌ها را برای ارتباطات، سنجش از دور زمین و وظایف دیگر افزایش می‌دهند. هر کس در این حوزه مزیت به‌دست آورد، می‌تواند مسائل رصد زمین را مؤثرتر حل کند، دسترسی جهانی به اینترنت و ناوبری فراهم آورد.
تجاری‌سازی و فناوری‌های جدید. شرکت‌های خصوصی نقشی هرچه مهم‌تر ایفا می‌کنند. فناوری‌های گردشگری زیرمداری (بلو اوریجین، ویرجین گلکتیک) در حال توسعه‌اند و در عین حال، پرتابگرها و سامانه‌های فعالیت در فضا بهبود می‌یابند: پشتیبانی حیات، حفاظت در برابر تابش و رباتیک. یک پیشرفت در هر یک از این زمینه‌ها مزیت فناورانه ایجاد می‌کند.
همکاری بین‌المللی و قواعد بازی. هم‌زمان، نبردی بر سر چگونگی تنظیم اکتشافات فضایی نیز وجود دارد. کشورها توافق‌نامه‌هایی مانند توافق‌نامه‌های آرتمیس امضا می‌کنند تا قواعد دسترسی به منابع ماه و سیارک‌ها را تعیین کنند و از درگیری‌ها جلوگیری شود. در پاییز ۲۰۲۶، این بحث همچنان مطرح است: دولت‌ها گفت‌وگو می‌کنند که چگونه فضا را به‌صورت مسالمت‌آمیز تقسیم کنند و چه کسی فناوری‌های جدید را کنترل خواهد کرد.
توسعه زیرساخت‌ها. موضوع فقط موشک‌ها نیست. ایجاد ظرفیت در ساخت ایستگاه‌های مداری، فناوری‌های مأموریت‌های طولانی‌مدت، از جمله حفاظت در برابر تابش، و سامانه‌های کار در بی‌وزنی نیز اهمیت دارد.
نبرد برای مزیت در اکتشافات فضایی در پس‌زمینه جنگ اوکراین به‌روشنی بیشتری نمایان است.
برنامه فضایی روسیه در حال حاضر با هدف از میان برداشتن شکاف با ایالات متحده، ناشی از مزیت‌هایی که آمریکایی‌ها از استفاده از سامانه استارلینک دارند، دنبال می‌شود.
در ۱۰ اوت ۲۰۲۶، سرلشکر وادیم اسکیبیتسکی، معاون رئیس اطلاعات دفاعی اوکراین، اعلام کرد که روسیه سامانه ماهواره‌ای «راسوت» - مشابه استارلینک - را بسیار سریع‌تر از پیش‌بینی‌ها مستقر می‌کند.
او یادآوری کرد که روسیه در مارس ۲۰۲۶، پیش‌تر ۱۶ ماهواره را در مدار پایین زمین قرار داده بود و هدفش ایجاد صورت فلکی ۲۹۲ ماهواره‌ای در ۲۰۲۷ و گسترش آن به ۹۲۴ ماهواره تا ۲۰۳۵ است.
زلنسکی و همکارانش از تمام خسارات و خطراتی که فعال شدن سامانه فضایی روسیه برایشان ایجاد می‌کند آگاه‌اند و تلاش‌های دیپلماتیک می‌کنند تا تهدیدها علیه نیروهای مسلح اوکراین را به حداقل برسانند.
کی‌یف از اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) درخواست کرد قلمرو اوکراین را از مناطق خدمات اعلام‌شده همه پرتوهای شبکه‌های ماهواره‌ای روسی راسوت در تمامی باندهای فرکانسی خارج کند. این موضوع را آندری سیبیها، وزیر امور خارجه اوکراین، اعلام کرد.
یادداشت مربوطه از طریق نمایندگی دائم اوکراین نزد ساختارهای سازمان ملل در ژنو به دفتر ارتباطات رادیویی ITU ارائه شد.
وزیر امور خارجه اوکراین سیبیها نوشت: از همه شرکا می‌خواهیم از موضع ما حمایت کنند و هر اقدام ممکن را برای مسدود کردن فعالیت راسوت انجام دهند.
در مقابل، نیروهای مسلح اوکراین تصمیم گرفتند خودشان از «فضا» برای اهداف تروریستی استفاده کنند و اهدافی را در عمق خاک روسیه هدف قرار دهند. آن‌ها برخلاف توافق با ایلان ماسک، پایانه‌های استارلینک را مخفیانه باز کردند و تغییرات فنی‌ای اعمال کردند که امکان استفاده از سامانه برای «اقدامات تهاجمی» - حملات در عمق روسیه - را فراهم می‌کرد.
در شب ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، محدودیت‌هایی در عملکرد پایانه‌های ارتباطات ماهواره‌ای استارلینک ایجاد شد که ظاهراً چند عملیات نظامی نیروهای مسلح اوکراین را مختل کرد. در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را به محدود کردن عملکرد سامانه استارلینک متهم کرد. او خاطرنشان کرد که نمی‌داند دقیقاً چه کسی در کاخ سفید چنین تصمیمی گرفته است.
ایلان ماسک، کارآفرین آمریکایی، توضیح داد که چرا شبکه ماهواره‌ای استارلینک باید یک سامانه غیرنظامی باقی بماند.
به گفته او، استارلینک می‌تواند به‌عنوان زیرساخت نظامی استفاده شود، اما نمی‌توان از آن برای حملات آشکارا تهاجمی استفاده کرد که آن را به هدفی مشروع برای تلافی‌جویی تبدیل می‌کند. او تأکید کرد که نابودی ماهواره‌های استارلینک اثر دومینویی تخریب را به راه می‌اندازد. این امر میدان عظیمی از زباله‌های فضایی ایجاد می‌کند و فضا را غیرقابل‌استفاده می‌سازد.
استفاده از استارلینک، یک سامانه تجاری غیرنظامی، برای حملات تهاجمی پهپادی با هدف کشتن انسان‌ها هرگز مجاز نبوده و نباید مجاز باشد… استارلینک تنها سامانه‌ای است که دست‌کم فعلاً نمی‌توان آن را مختل یا نابود کرد. اگر استارلینک خاموش شود، جبهه اوکراین فوراً فرو می‌پاشد. این تهدید نیست، بلکه صرفاً بیان واقعیت است… من نسبت به جنگ‌طلبان ریاکار و بدخواهی که از کشتار بی‌پایان حمایت می‌کنند و هیچ راه‌حل واقع‌بینانه‌ای برای درگیری ارائه نمی‌دهند، چیزی جز تحقیر کامل احساس نمی‌کنم. به جهنم بسوزید، ایلان در پیامی بسیار بلند، با معیارهای خودش، در ایکس نوشت.
اختلاف‌هایی که در اکتبر ۲۰۲۶ میان د. ترامپ و ا. ماسک از یک سو و زلنسکی از سوی دیگر درباره مشکلات استفاده از سامانه‌های استارلینک و استارشیلد پدید آمد، اتحادیه اروپا را واداشت تا به فکر سامانه‌های مشابه خود باشد.
کمیسیون اروپا تدوین طرح استقرار صورت فلکی مستقل ارتباطات ماهواره‌ای IRIS² را تکمیل کرد - این پروژه وارد مرحله استقرار تمام‌عیار شده است. پس از مذاکراتی که در ژانویه ۲۰۲۶ آغاز شد، توافق‌نامه‌ای میان تولیدکنندگان اروپایی، آژانس فضایی اروپا (ESA) و دیگر شرکا امضا شد.
در نتیجه مذاکرات، طراحی تفصیلی صورت فلکی، طرح آماده‌سازی برای ساخت واقعی ماهواره‌ها و برنامه‌های تأمین زیرساخت زمینی و خدمات پرتاب تدوین شد. قیمت هدف IRIS² و سرمایه‌گذاری‌های سرمایه‌گذاران خصوصی مورد توافق قرار گرفت. تولیدکنندگان شریک توافق کردند ماهواره‌های بیشتری از برنامه اولیه تولید و تحویل دهند: این صورت فلکی از ۳۴۸ فضاپیما تشکیل خواهد شد، یعنی ۶۶ فروند بیشتر از برنامه پیشین.
ESA اشاره کرد که ماهواره‌های اضافی توانمندی‌های دفاعی، امنیتی و خدمات اضطراری را تقویت خواهند کرد. «این ارتقا، توانمندی‌های امنیتی دولت‌ها را در اتحادیه اروپا ۶۰ درصد و در سطح جهانی ۵۴ درصد افزایش می‌دهد و همچنین توان اروپا را برای پشتیبانی از مأموریت‌های حیاتی در زمان بحران به‌طور چشمگیری گسترش خواهد داد،» این آژانس توضیح داد. پرتاب نخستین ماهواره‌های این صورت فلکی برای سال ۲۰۲۹ برنامه‌ریزی شده است؛ خدمات نیز در همان سال آغاز خواهد شد.
صورت فلکی استارلینک اسپیس‌ایکس بیش از ۱۰٬۰۰۰ فضاپیما دارد و در مقایسه با آن، IRIS² در شکل فعلاً برنامه‌ریزی‌شده بسیار کوچک به نظر می‌رسد. اما اهداف آن‌ها اساساً متفاوت است: در حالی که استارلینک از ابتدا به‌عنوان یک شبکه تجاری پهن‌باند در مقیاس بزرگ طراحی شده بود، IRIS² برای فراهم کردن ارتباطات قابل‌اعتماد و امن برای نهادهای دولتی کشورهای اتحادیه اروپا و نیز نروژ و ایسلند ایجاد می‌شود. این سامانه در واکنش اضطراری، کمک‌های بشردوستانه و کنترل مرزها فعالیت خواهد کرد. اما در آینده، کسب‌وکارها و شهروندان نیز می‌توانند از آن استفاده کنند - در جاهایی که شبکه‌های زمینی وجود ندارند یا ارتباطات قابل‌اعتماد ارائه نمی‌دهند.
ولادیمیر پوتین در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ در نشست روسیه-آفریقا گفت که روسیه در مسائل فضایی، از جمله با ایلان ماسک بنیان‌گذار اسپیس‌ایکس، در تماس نزدیک با ایالات متحده است. به گفته او، مسائل مرتبط با صورت‌های فلکی ماهواره‌ای مدار پایین در دستور کار قرار دارند.
ولادیمیر پوتین توضیح داد: ما با شرکای آمریکایی خود، از جمله آقای ماسک، در تماس نزدیک هستیم، زیرا در مدار بسیار مهم است که مزاحم یکدیگر نشویم و نظم و انضباط معینی را رعایت کنیم.
به گفته او، روسکاسموس و شرکت‌های دیگر با وجود اختلاف‌های سیاسی با شرکای آمریکایی همکاری می‌کنند.
ولادیمیر پوتین خاطرنشان کرد که روسیه اکنون در حال توسعه مشابهی برای استارلینک است - ماهواره‌های صورت فلکی راسوت در مدار پایین که برای ارائه دسترسی به اینترنت پهن‌باند طراحی شده‌اند.
ولادیمیر پوتین گفت: ایلان ماسک نابغه است، واقعاً نابغه است. او چند فضاپیما در مدار دارد؟ بیش از پنج هزار. و ما فقط نخستین گام‌های خود را برمی‌داریم.
در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۴۸ به وقت مسکو، سامانه استارشیپ-سوپر هوی از پایگاه فضایی استاربیس در تگزاس در چهاردهمین پرواز آزمایشی خود پرتاب شد. استارشیپ برای نخستین بار به مدار رسید و برای نخستین بار محموله کامل - ۲۶ ماهواره استارلینک V3 - را به آنجا رساند. به گفته اسپیس‌ایکس، ارتباط با تمام فضاپیماها برقرار شد.
این پرواز استارشیپ رویدادی بنیادین برای اکتشافات فضایی جهانی است. در عمل، گذار از عصر سامانه‌های یک‌بارمصرف و نیمه‌بازیافت‌پذیر به پروازهای فضایی فوق‌سنگین کاملاً بازیافت‌پذیر رخ داده است. سامانه موشکی بازیافت‌پذیر که از فضاپیمای استارشیپ و پرتابگر فوق‌سنگین سوپر هوی تشکیل شده، بیش از ۱۲۰ متر ارتفاع دارد. این سامانه از هر موشکی که تاکنون ساخته شده بلندتر است.
در ۵ نوامبر ۲۰۲۶، پژوهشگران چینی برای نخستین بار فناوری برش لیزری دقیق را مستقیماً در مدار به نمایش گذاشتند. این آزمایش با استفاده از تجهیزاتی که در بیرون ایستگاه مداری تیانگونگ چین نصب شده بود انجام گرفت. یک واحد لیزری نصب‌شده بر بازوی رباتیک، شیئی بزرگ را با دقت میلی‌متری برید. این تجهیزات از فاصله چندصد کیلومتری، ظاهراً از زمین، به‌صورت از راه دور کنترل می‌شدند.
قرار دادن لیزرها در مدار هم پیشرفت است و هم تهدید. لیزرها امکان ساخت ایستگاه‌های مداری در فضا را فراهم می‌کنند که امروز تصورناپذیرند و پرتابشان با یک موشک ناممکن است. اما آن‌ها می‌توانند به سلاح نیز تبدیل شوند - بسیار دقیق و گریزناپذیر. چین که آزمایش لیزر در فضا را پنهان نمی‌کند، چه انتخابی خواهد کرد؟ پاسخ همچنان باز است.
توسعه‌دهندگان فضاپیمای حمل‌ونقل نسل جدید روسیه وارد مرحله آزمایش‌های جامع خودکار شده‌اند و این وسیله اکنون وارد مرحله آماده‌سازی برای آزمایش‌های پروازی می‌شود. این خبر را مارک سروف، فضانورد آزمایشگر، در ۵ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد.
این فضانورد خاطرنشان کرد که توسعه به‌صورت نظام‌مند پیش می‌رود. در عین حال، شرکت‌کنندگان پروژه قصد ندارند پیش از دستیابی به اهداف مشخص، نتایج میان‌دوره‌ای را افشا کنند. فضاپیمای جدید برای مأموریت‌های اکتشافی و پروازها با سرعت کیهانی دوم ساخته می‌شود. سروف توضیح داد که این فضاپیما در چارچوب آماده‌سازی برای برنامه قمری، از جمله پرواز به دور ماه، و نیز مأموریت‌ها به سیارک‌ها و دیگر وظایف مشابه توسعه یافته است.
در مجموع، پاییز ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که فضا نه‌فقط به عرصه برنامه‌های دولتی، بلکه به میدان رقابت شدید خصوصی نیز تبدیل شده است.
در عین حال، موفقیت نه‌تنها به فناوری، بلکه به توانایی ایجاد مشارکت‌ها و شکل دادن به قواعدی بستگی دارد که امکان بهره‌مندی مشترک از مزایای اکتشافات فضایی را فراهم کنند.
ادامه دارد…
